O diagnóstico diferencial dos TEAs e TXDs

Criterios diagnósticos dos TXDs según o DSM-IV

F84.0 Trastorno autista (299.00)

A. Existe un total de 6 (ou máis) ítems de 1, 2 e 3, con polo menos dos de 1, e un de 2 e de 3:

  1. Alteración cualitativa da interacción social, manifestada polo menos por dúas das seguintes características: (a) importante alteración do uso de múltiples comportamentos non verbais, como son contacto ocular, expresión facial, posturas corporais e xestos reguladores da interacción social. (b) incapacidade para desenvolver relacións con compañeiros adecuadas ao nivel de desenvolvemento. (c) ausencia da tendencia espontánea para compartir con outras persoas goces, intereses e obxectivos (p. ex., non mostrar, traer ou sinalar obxectos de interese). (d) falta de reciprocidade social ou emocional.
  2. Alteración cualitativa da comunicación manifestada polo menos por dúas das seguintes características: (a) atraso ou ausencia total do desenvolvemento da linguaxe oral (non acompañado de intentos para compensalo mediante modos alternativos de comunicación, talles como xestos ou mímica). (b) en persoas cun fala adecuada, alteración importante da capacidade para iniciar ou manter unha conversación con outros. (c) utilización estereotipada e repetitiva da linguaxe ou linguaxe idiosincrásico. (d) ausencia de xogo realista espontáneo, variado, ou de xogo imitativo social propio do nivel de desenvolvemento.
  3. Patróns de comportamento, intereses e actividades restrinxidos, repetitivos e estereotipados, manifestados polo menos mediante unha das seguintes características: (a) preocupación absorbente por un ou máis patróns estereotipados e restritivos de interese que resulta anormal, sexa na súa intensidade, sexa no seu obxectivo.(b) adhesión aparentemente inflexible a rutinas ou rituais específicos, non funcionais.(c) manierismos motores estereotipados e repetitivos (p. ex., sacudir ou virar as mans ou dedos, ou movementos complexos de todo o corpo) (d) preocupación persistente por partes de obxectos

B. Retraso ou funcionamento anormal en polo menos unha das seguintes áreas, que aparece antes dos 3 anos de idade: 1. interacción social, 2. linguaxe utilizado na comunicación social ou 3. xogo simbólico ou imaxinativo.

C. O trastorno non se explica mellor pola presenza dun trastorno de Rett ou dun trastorno desintegrativo infantil.

F84.2 Trastorno de Rett (299.80)

A. Todas as características seguintes:

  1. Desenvolvemento prenatal e perinatal aparentemente normal.
  2. Desenvolvemento psicomotor aparentemente normal durante os primeiros 5 meses despois do nacemento.
  3. Circunferencia craneal normal no nacemento.

B. Aparición de todas as características seguintes despois do período de desenvolvemento normal:

  1. Desaceleración do crecemento craneal entre os 5 e 48 meses de idade.
  2. Pérdida de habilidades manuais intencionais previamente adquiridas entre os 5 e 30 meses de idade, col subseguinte desenvolvemento de movementos manuais estereotipados (p. Ex., escribir ou lavarse as mans).
  3. Pérdida de implicación social no inicio do trastorno (anque con frecuencia a interacción social se desenvolva posteriormente).
  4. Mala coordinación da marcha ou dos movementos do tronco.
  5. Desenvolvemento da linguaxe expresiva e receptiva gravemente afectada, con retraso psicomotor grave.

F84.3 Trastorno desintegrativo infantil (299.10)

A. Desenvolvemento aparentemente normal durante polo menos os primeiros 2 anos posteriores o nacemento, manifestado pola presenza de comunicación verbal e non verbal, relaciones sociais, xogo e comportamento adaptativo apropiado á idade do suxeto.

B. Pérdida clínicamente significativa de habilidades previamente adquiridas (antes dos 10 anos de idade) en polo menos dous das seguintes áreas:

  1. Linguaxe expresivo ou receptivo
  2. Habilidades sociais ou comportamento adaptativo
  3. Control intestinal ou vesical
  4. Xogo
  5. Habilidades motoras

C. Anormalidades en polo menos dos das seguintes áreas:

  1. Alteración cualitativa da interacción social (p. Ex., alteración de comportamentos non verbais, incapacidade para desenvolver relacións con compañeiros, ausencia de reciprocidade social ou emocional)
  2. Alteracións cualitativas da comunicación (p. Ex., retraso ou ausencia de linguaxe falado, incapacidade para iniciar ou soster unha conversación, utilización estereotipada e repetitiva da linguaxe, ausencia de xogo realista variado)
  3. Patróns de comportamento, intereses e actividades restrictivos, repetitivos e estereotipados, nos que se inclúen estereotipias motoras e manierismos

D. O trastorno non se explica mellor pola presencia de outro trastorno xeralizado do desenvolvemento ou de esquizofrenia.

F84.5 Trastorno de Asperger (299.80)

A. Alteración cualitativa da interacción social, manifestada ó menos por dúas das seguintes características:

  1. Importante alteración do uso de múltiples comportamentos non verbais como contacto ocular, expresión facial, posturas corporais e xestos reguladores da interacción social
  2. Incapacidade para desenvolver relacións con compañeiros apropiadas ó nivel de desenvolvemento do suxeto.
  3. Ausencia da tendencia espontánea a compartir disfrutes, intereses e obxectivos con outras persoas (p. Ex., non mostrar, traer ou ensinar a outras persoas obxectos de interese)
  4. Ausencia de reciprocidade social ou emocional

B. Patróns de comportamento, intereses e actividades restrictivos, repetitivos e estereotipados, manifestados al menos por unha das seguintes características:

  1. Preocupación absorbente por uno ou máis patróns de intereses estereotipados e restrictivos que son anormais, sexa pola súa intensidade, sexa polo seu obxectivo
  2. Adhesión aparentemente inflexible a rutinas o rituais específicos, non funcionais
  3. Manierismos motores estereotipados e repetitivos (p. Ex., sacudir ou xirar mans ou dedos, ou movementos complexos de todo o corpo)
  4. Preocupación persistente por partes de obxectos

C. O trastorno causa un deterioro clínicamente significativo da actividade social, laboral e outras áreas importantes da actividade do individuo.

D. Non hai retraso xeral da linguaxe clínicamente significativo (p. ex., ós 2 anos de idade utiliza palabras sinxelas, ós 3 anos de idade utiliza frases comunicativas).

E. Non hai retraso clínicamente significativo do desenvolvemento cognoscitivo nin do desenvolvemento de habilidades de autoaxuda propias da idade, comportamento adaptativo (distinto da interacción social) e curiosidade acerca do ambiente durante a infancia.

F. Non cumpre os criterios doutro trastorno xeralizado do desenvolvemento nin de esquizofrenia.

F84.9 Trastorno xeralizado do desenvolvemento non especificado (299.80)

Esta categoría debe utilizarse cando existe unha alteración grave e xeralizada do desenvolvemento da interacción social recíproca ou das habilidades de comunicación non verbal, ou cando hai comportamentos, intereses e actividades estereotipadas, pero non se cumpren os criterios dun trastorno xeralizado do desenvolvemento específico, esquizofrenia, trastorno esquizotípico da personalidade ou trastorno da personalidade por evitación. Por exemplo, esta categoría inclúe o "autismo atípico".

Sintetizando o anterior podemos indicar cos Trastornos Xeralizados do Desenvolvemento (TXDs), según o DSM-IV, se caracterizan por unha perturbación grave e xeralizada de varias áreas do desenvolvemento: habilidades para a interacción social, habilidades para a comunicación ou a presencia de comportamentos, intereses e actividades estereotipadas. As alteracións cualitativas que definen estes trastornos son claramente impropias do nivel de desenvolvemento ou idade mental da persoa.

Protocolo de avaliación de UCATEA

  1. O noso obxectivo é facilitar aos pais e demais persoas que están cerca do neno ou nena discapacitado/a podelo chegar a entendelo/a.
    Para iso cremos que é preciso que os pais, titores e demais persoas próximas a estes mozos/*as poidan saber do que é capaz o neno/a e, xa que logo, temos que facilitarlles vías de acceso para que cheguen a entenderse con el/ela.
    Pretendemos incluíla necesidade de dar pautas concretas de funcionamento así como facilitar a nosa axuda da forma máis idónea (telefonicamente, por correo, persoalmente...) en canto solicítellenos.
    Ademais, facilitaremos ser unha guía no momento de atopar recursos e apoios, así como recomendar medidas de atención ao desenvolvemento para estas persoas.
  2. Para iso propomos un trato próximo, accesible, flexible e transparente, baseado na confianza e respecto. Isto leva gardar as regras de convivencia pero, tamén, intentar gañar a confianza da persoa e persoas involucradas neste servizo. Ás veces, esta actividade de achegamento é a máis complexa e a que maior tempo leva. Debemos deixar claro ás familias que calquera erro que se cometa nas probas ou na relación con elas e os seus fillos/sonas responsabilidade nosa. O noso compromiso debe virar en explicar adecuadamente o que imos facer, como e que obxectivos perseguimos; deste xeito, o noso compromiso quedará limitado pola nosa ideoloxía e práctica consecuente tentando levar a cabo o traballo cumprindo os prazos e da mellor forma posible.
  3. A información, sexa do tipo que sexa, interésanos e é útil na medida en que nos permita achegarnos ás familias e demais persoas; co obxectivo primordial de axudarlles botándolles unha man na súa problemática, sen esquecer desenvolvelos medios precisos para que sentan a gusto.
  4. A información familiar permítenos achegarnos á familia, lugar privilexiado da educación persoal; para facilitarlles os medios que lles axuden a desenvolver proceso de ensino/aprendizaxe con agarimo e afectividade propios do seu fogar, axudándolles a superar conflitos, culpabilidades e mantendo un clima familiar unido e cálido. Canta maior calidade de vida exista na familia, maior calidade de vida vai ter a persoa que viva nela.
  5. A persoa ten dereitos e deberes, necesita aprender a vivir consigo mesmo e cos demais. Para logralo poranse todos os medios adecuados. Ninguén nace aprendido e todos temos necesidade de apoios, en maior ou menor medida, en función das nosas capacidades. Así mesmo, toda persoa debe ter a posibilidade de manexarse e elixir en función das opcións reais da vida futura.
  6. A avaliación levará a cabo en función das circunstancias particulares de cada familia e persoa; facilitando ou o seu interese e motivación, participación e confianza.
  7. Pretendemos unha avaliación xeral do seu funcionamento mental, comportamentos, comunicación, relacións sociais, habilidades, intereses e aprendizaxe vivencial de forma que, permítannos establecer vos puntos fortes do seu desenvolvemento así como delimitar dunha forma coidadosa o que é necesario potenciar e/ou estimular e as áreas a desenvolver. Para iso, é preciso levar unha avaliación continua e formativa deste proceso tendo presente que as alteracións non deben determinar resultados inadecuados, utilizando ou adaptando as probas ao nivel real de desenvolvemento do neno/a.
  8. Pretendemos adecuarnos ás demandas familiares e persoais de forma que os nosos informes faciliten información das necesidades reais de cada persoa e familia co obxecto de posibilitar unha vida para todos e de todos onde se poida establecer e desenvolver unha verdadeira calidade de vida.

Para esto propoñemos:

  • Atención cálida e brevidade na atención para as familias interesadas, ata a costa de ser redundante.
  • Asegurarse da demanda familiar
  • Intentar cumprir cos intereses/demandas da familia.
  • Dar facilidades para o horario, podendo ofrecer distintas datas.
  • Explicar claramente o servizo: quen vai actuar, prezo, en que consiste o proceso de avaliación, prazos...
  • Proceso de recollida de información *multidimensional previa (diagnósticos; realidade familiar, escolar, social;...)
  • Asegurarse de traballar nun clima de confianza tanto co neno/a como coa familia, ofrecendo de forma clara e precisa toda a información previa referida ao proceso de avaliación.
  • Concertar o proceso de avaliación de forma que as persoas que formen parte del saiban o que van facer e como encargarse desta tarefa.

O proceso de avaliación tendrá en conta:

  • Os aspectos globais do desenvolvemento, así como o seu curso e etapas.
  • A avaliación xeral de capacidades, habilidades, comportamentos...
  • Facilitar información á familia de forma que supoña menores niveis de ansiedade.
  • Propor medidas e apoios de discriminación positiva para o caso que os necesite; así como a adecuación, coordinación e globalización destes apoios e axudas.

Os aspectos xerais deben contemplar:

  • Trato cordial e empático, de confianza e colaboración coa familia.
  • Transparencia e implicación das familias no proceso.
  • Respectar a confidencialidade das probas e, por suposto, a información lograda.
  • Facilitar ambientes lúdicos e motivantes.
  • O informe debe ser claro e útil, evitando tecnicismos e facilitando a súa comprensión.
  • Ser rápidos na devolución da información establecendo límites temporais.
  • Explicación minuciosa e detallada do informe de forma persoal para que posibilite o esclarecemento de dúbidas e a demanda de información acerca de calquera aspecto que non quedase claro.
  • Devolver a información co obxecto de consensuala coa familia facilitando o seu compromiso nesta tarefa así como a posibilidade de acordalos apoios que necesite.

Importancia do diagnóstico precoz

O obxectivo da avaliación é o establecemento dun programa de intervención adecuado para favorecer o desenvolvemento do neno en cuestión e facilitar a apropiada orientación de pais e profesionais.

Ao falar de atención temperá estámonos referindo á realizada ao redor de idades entre os 2 e os 4 anos (ou ata 6). O máis adecuado é implantar un programa de intervención canto antes (en autismo segue sendo difícil facelo antes dos 2 anos) ata antes de establecer de xeito definitivo un diagnóstico con garantías. 

Características específicas

A atención temperá en TXDs ten algúns trazos diferenciadores con respecto ao tipo de intervención aplicable en idades máis avanzadas. Entre outros, destacaremos a radicalmente diferente situación familiar (maior confusión, menor asunción do problema, maiores expectativas, maior necesidade de apoio emocional... ) e as características intrínsecas do neno a estas idades (menor nivel comunicativo, menor tamaño, maior manexabilidade, rabietas menos "rechamantes" ... ).

Así mesmo, tamén contempla algunhas diferenzas con respecto á atención temperá noutros trastornos. Por exemplo, a idade de comezo é máis tardía, a situación familiar adoita ser de maior confusión e peor asunción, é preciso salientar os aspectos sociocomunicativos e a avaliación faise máis difícil por mor das características dos nenos con TXDs a estas idades (menor nivel comunicativo, menor comprensión do entorno, menor interese e comprensión social, maior dificultade de imitación, maior necesidade de estructuración, ... ) . Aínda que os nenos con autismo comparten unha serie de características e, xa que logo, tamén os seus programas de intervención terán elementos comúns, o enfoque ha de ser individualizado buscando o adecuado desenvolvemento de cada individuo e a orientación de cada familia.

O enfoque xeral da atención temperá en autismo debe centrarse nunha tripla vertente (neno, familia e contorna) e os esforzos terapéuticos deben dirixirse a todos e cada un destes aspectos. De tal forma, haberá que promover o desenvolvemento e a autonomía do neno-a, apoiar e formar aos seus familiares e adaptar adecuadamente a contorna tanto familiar como escolar para facilitar devandito desenvolvemento e a interacción apropiada de pais e profesores co neno. Así mesmo, é conveniente que o enfoque sexa xeneralista, debidamente coordinado entre todos os axentes implicados e combinado (non centrado exclusivamente en casa nin na clínica senón en casa, escola infantil e contexto clínico).

A autoridade sanitaria do Estado de Nova York da o seguinte listado de signos de alarma para nenos/as de 0 a 3 anos:

  • Retraso ou ausenza de fala.
  • Non presta atención ás outras persoas.
  • Non responde ás expresións faciais ou sentimentos dos demais.
  • Falta de xogo simbólico, ausenza de imaxinación.
  • Non amosa interese polos nenos/as da súa idade.
  • Non respeta a reciprocidade nas actividades de ‘toma e daca’.
  • Incapaz de compartir pracer.
  • Alteración cualitativa na comunicación non verbal.
  • Non sinala obxectos para dirixir a atención doutra persoa.
  • Falta de utilización social da mirada.
  • Falta de iniciativa en actividades ou xogo social.
  • Estereotipias ou manierismos de mans e dedos.
  • Reaccións inusuais ou falta de reacción a estímulos sonoros

Parámetros do desenvolvemento sociocomunicativo

Parámetros de desenvolvemento sociocomunicativo
PARÁMETROS TÍPICOS DO DESENVOLVEMENTO SOCIOCOMUNICATIVO: SINAIS DE ALERTA EN PERSOAS CON TEAs E TXDs
9 meses
  • Sigue ca mirada cando o coidador sinala e exclama: ‘¡mira o... (un obxecto familiar)!’.
 
12 meses (o anterior máis o seguinte)
  • Intenta obter un obxecto fora del alcance, para o que chama a atención do coidador sinalando, verbalizando e establecendo un contacto visual (acción protoimperativa).
  • Balbuceo.
  • Xesticulacións (sinalar, facer adiós ca man).
Non balbucea, non fai xestos (sinalar, dicir adiós ca man) ós 12 meses
15 meses (o anterior máis o seguinte)
  • Establece contacto visual cando fala con alguén.
  • Extende os brazos anticipadamente cando van a tomarlo en brazos.
  • Muestra atención compartida (compartir o interese por un obxecto ou actividade).
  • Responde de forma consistente a seu nome.
  • Responde a ordes simples.
  • Di ‘papá’ e ‘mamá’ con senso.
  • Outras palabras simpres (16 meses).
 
18 meses (o anterior máis o seguinte)
  • Sinala partes do seu corpo.
  • Di algunhas palabras con significado.
  • Fai xogo simbólico (bonecos, teléfono).
  • Responde cando o examinador sinala un obxecto.
  • Sinala un obxecto, verbaliza e establece contacto visual alternativamente entre o obxecto e o coidador coa única intención de dirixir a atención do adulto hacia o obxecto (acción protodeclarativa).
  • Trae obxectos aos adultos, simplemente para mostraros.
Non di palabras sinxelas ós 18 meses
24 meses
  • Utiliza frases de dous palabras.
  • Imita tarefas domésticas.
  • Mostra interese polos outros nenos.
  • Frases espontáneas (non só ecolálicas) de dous palabras aos 24 meses.
Non di frases espontáneas de dous palabras (non ecolálicas) ós 24 meses.
   Calqueira pérda en linguaxe ou habilidade social.